Nội tiết tố nữ là gì? Những điều cần biết

Nội tiết tố nữ đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sức khỏe, sắc đẹp và đời sống sinh lý của phụ nữ. Khi nội tiết ổn định, cơ thể khỏe mạnh, làn da tươi trẻ và tinh thần cân bằng; ngược lại, rối loạn nội tiết có thể gây ra nhiều vấn đề từ kinh nguyệt, sinh lý đến lão hóa sớm. Vậy nội tiết tố nữ là gì và vì sao chị em cần quan tâm?

Nội tiết tố nữ là gì?

Nội tiết tố là các chất hóa học do các tuyến nội tiết sản xuất và đưa vào máu, có vai trò điều hòa nhiều hoạt động của cơ thể.

Nội tiết tố nữ là các hormone được sản xuất chủ yếu ở nữ giới, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển, sinh sản, sinh lý và sức khỏe suốt đời của phụ nữ. Trong đó, estrogen là hormone quan trọng nhất, giữ vai trò chủ đạo.

Hormone giới tính được sản xuất chủ yếu tại buồng trứng và một phần ở tuyến thượng thận.

Nội tiết tố nữ tham gia vào nhiều chức năng quan trọng như:

• Dậy thì và phát triển giới tính
• Sinh sản và chu kỳ kinh nguyệt
• Hình thành đặc điểm nữ tính
• Điều hòa xương, cơ bắp và phân bố mỡ
• Ảnh hưởng đến da, tóc, mỡ máu và phản ứng viêm

Nồng độ nội tiết tố nữ không cố định mà thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời, chịu ảnh hưởng bởi tuổi tác, chu kỳ kinh nguyệt, mang thai, mãn kinh, căng thẳng, thuốc men và môi trường.

Một số nội tiết tố nữ cơ bản

Trong cơ thể nữ giới có rất nhiều loại hormone nội tiết, chúng cùng nhau hoạt động một cách nhịp nhàng và cân bằng để cơ thể phát triển đúng hướng. Dưới đây là một số hormone nữ tiêu biểu và quan trọng:

Nội tiết tố nữ Estrogen

Estrogen là hormone thiết yếu đối với phụ nữ, giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì sắc đẹp, sức khỏe và sinh lý nữ.

Hormone này được tiết ra chủ yếu từ buồng trứng, quyết định nhiều đặc điểm nữ tính như: làn da mịn màng, vóc dáng mềm mại, giọng nói trong trẻo và các chức năng sinh sản (chu kỳ kinh nguyệt, độ ẩm và độ đàn hồi âm đạo…).

Estrogen gồm 4 dạng chính: Estrone (E1), Estradiol (E2), Estriol (E3) và Estetrol (E4). Trong đó, Estradiol (E2) là dạng phổ biến và quan trọng nhất, thường được dùng để đánh giá tình trạng nội tiết tố nữ.
Khi nồng độ E2 quá cao, phụ nữ có thể gặp rối loạn kinh nguyệt, thay đổi cảm xúc, nhức đầu, rụng tóc và tăng nguy cơ ung thư vú.

Nồng độ estrogen được xem là bình thường khi nằm trong khoảng 70 – 220 pmol/L hoặc 20 – 60 pg/mL.

Nội tiết tố nữ progesterone

Progesterone là hormone quan trọng, giữ vai trò then chốt trong chức năng sinh sản của phụ nữ.

Trong cơ thể, progesterone giúp làm dày niêm mạc tử cung để chuẩn bị cho quá trình mang thai, kích thích phát triển tuyến vú và ức chế sự rụng trứng sau khi trứng đã chín. Với phụ nữ mang thai, hormone này cần duy trì ở mức cao để bảo vệ và giữ thai ổn định.

Ở phụ nữ không mang thai, nếu progesterone tăng quá cao có thể gây ra các biểu hiện như: mụn trứng cá, căng tức ngực, mệt mỏi, trầm cảm, giảm ham muốn, khô âm đạo… Ngoài ra, sự mất cân bằng giữa progesterone và estrogen còn dễ làm rối loạn kinh nguyệt, cản trở rụng trứng và giảm khả năng thụ thai.

Nồng độ progesterone được xem là bình thường ở phụ nữ không mang thai, giai đoạn giữa chu kỳ kinh nguyệt khi nằm trong khoảng 5–20 ng/mL.

Nội tiết tố testosterone

Testosterone là hormone nam giới nhưng cũng được sản xuất một lượng nhỏ ở cơ thể nữ giới. Nó giúp người phụ nữ phát triển các cơ để cảm thấy khoẻ mạnh hơn. Ngoài ra, nó cũng góp một phần nhỏ vào việc tăng sự nhạy cảm của xúc giác và thúc đẩy ham muốn.

Nếu nồng độ testosterone quá cao (trong ngưỡng của nam giới), người phụ nữ có nguy cơ cao bị buồng trứng đa nang hoặc một số dạng u hiếm gặp khác.

Nồng độ testosterone từ 15-70 mg/dL được cho là bình thường.

Một số nội tiết tố nữ khác

• FSH (Follicle Stimulating Hormone): Do tuyến yên tiết ra, có vai trò kích thích noãn bào phát triển và thúc đẩy buồng trứng tiết estrogen.
• LH (Luteinizing Hormone): Giúp noãn bào chín và gây rụng trứng. Sau rụng trứng, LH tạo thể vàng để tiết progesterone. LH tăng cao có thể gây rối loạn rụng trứng và chu kỳ kinh nguyệt.
• AMH (Anti-Mullerian Hormone): Dùng để đánh giá dự trữ buồng trứng và khả năng sinh sản. AMH quá thấp hoặc quá cao đều ảnh hưởng xấu đến khả năng mang thai. Nồng độ AMH khá ổn định trong chu kỳ kinh.
• Hormone tuyến giáp: Gồm thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3), có tác dụng điều hòa chuyển hóa, ảnh hưởng đến tim mạch, sinh dục và tuyến vú.
• Prolactin: Hormone kích thích tiết sữa sau sinh. Prolactin cao có thể ức chế rụng trứng, vì vậy cho con bú hoàn toàn có thể giúp tránh thai tự nhiên trong thời gian đầu.
• Inhibin: Tham gia điều hòa nồng độ FSH, giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chu kỳ kinh nguyệt và quá trình rụng trứng ở nữ giới.

Vai trò của nội tiết tố nữ trong từng giai đoạn

Nội tiết tố đóng vai trò quan trọng với cơ thể phụ nữ, với từng giai đoạn nó cũng có những vai trò nhất định:

Vai trò ở tuổi dậy thì

Nữ giới thường bước vào tuổi dậy thì trong độ tuổi từ 8 đến 13 và kết thúc khi chúng khoảng 14 tuổi.

Ở tuổi dậy thì, tuyến yên bắt đầu sản xuất một lượng lớn hormone luteinizing (LH), hormone kích thích nang trứng (FSH), estrogen và progesterone.

Nồng độ estrogen và progesterone tăng bắt đầu cho sự phát triển của các đặc điểm sinh dục thứ cấp, bao gồm:

• Ngực phát triển;
• Mọc lông ở nách, chân và vùng lông mu;
• Tăng chiều cao
• Ttăng lưu trữ chất béo ở hông, mông và đùi;
• Mở rộng xương chậu và hông;
• Tăng sản xuất dầu trong da,…

Xem thêm: Bổ sung estrogen cho tuổi dậy thì

Vai trò trong kinh nguyệt

Nữ giới thường có kinh nguyệt lần đầu trong độ tuổi 12–13, chu kỳ kinh duy trì đều đặn cho đến khi mãn kinh. Chu kỳ trung bình khoảng 28 ngày, có thể dao động từ 24–38 ngày.

Chu kỳ kinh nguyệt chịu sự điều hòa của nội tiết tố và gồm 3 giai đoạn chính:

• Giai đoạn nang trứng: Estrogen và progesterone thấp, cơ thể dễ mệt mỏi. Tuyến yên tiết FSH, LH kích thích nang trứng phát triển, estrogen tăng dần và làm dày niêm mạc tử cung.
• Giai đoạn rụng trứng: Trứng được phóng thích từ buồng trứng và di chuyển về tử cung. Progesterone tăng để chuẩn bị niêm mạc tử cung cho quá trình thụ tinh.
• Giai đoạn hoàng thể (tiền kinh nguyệt): Nếu trứng không thụ tinh, estrogen và progesterone giảm, niêm mạc tử cung bong ra tạo kinh nguyệt và bắt đầu chu kỳ mới. Nếu trứng được thụ tinh, progesterone duy trì cao để bảo vệ thai nhi.

Vai trò trong thai kỳ

Thai kỳ bắt đầu khi trứng được thụ tinh và làm tổ trong tử cung. Từ đây, nhau thai phát triển và sản xuất nhiều hormone quan trọng để duy trì thai.

• Progesterone tăng nhanh trong những tuần đầu, giúp làm dày niêm mạc tử cung, hình thành nút nhầy cổ tử cung và bảo vệ thai nhi.
• Relaxin giúp ngăn co bóp tử cung sớm; về cuối thai kỳ, hormone này làm giãn dây chằng và khung chậu để chuẩn bị sinh.
• hCG tăng cao, kích thích cơ thể tiếp tục sản xuất estrogen và progesterone, đồng thời gây ra các dấu hiệu mang thai sớm như buồn nôn, tiểu nhiều.

Sang tam cá nguyệt thứ hai, estrogen và progesterone tiếp tục tăng. Nhau thai tiết thêm HPL (lactogen nhau thai), giúp điều hòa chuyển hóa của mẹ và cung cấp năng lượng cho thai nhi phát triển.

Sau khi sinh, nồng độ hormone giảm dần. Khi cho con bú, estrogen giảm thấp, giúp ức chế rụng trứng và hỗ trợ tránh thai tự nhiên.

Vai trò trong thời kỳ tiền mãn kinh – mãn kinh

Tiền mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp trước mãn kinh; mãn kinh được xác định khi phụ nữ không có kinh nguyệt liên tục 12 tháng. Tuổi mãn kinh trung bình khoảng 50–55 tuổi.

Trong tiền mãn kinh, nồng độ hormone (đặc biệt estrogen, progesterone) dao động thất thường, lúc cao lúc thấp. Sự mất ổn định này gây ra nhiều triệu chứng như: kinh nguyệt không đều, khó ngủ, nóng bừng – bốc hỏa, khô âm đạo, thay đổi tâm trạng.

Khi bước vào mãn kinh, estrogen và progesterone giảm mạnh và kéo dài, làm tăng nguy cơ các vấn đề sức khỏe như: mất xương, loãng xương, bệnh tim mạch, đột quỵ, rối loạn cảm xúc và trầm cảm.

Vai trò trong sinh lý

Estrogen, progesterone và testosterone đều ảnh hưởng tới ham muốn tình dục nữ.

Nồng độ testosterone thấp có thể dẫn tới giảm ham muốn tình dục ở một số phụ nữ. Tuy nhiên, liệu pháp testosterone không hiệu quả trong điều trị ham muốn tình dục thấp ở nữ giới.

Theo một đánh giá có hệ thống năm 2016, liệu pháp testosterone có thể tăng cường tác dụng của estrogen, nhưng chỉ khi bác sĩ điều trị testosterone ở mức cao hơn bình thường – điều này có thể dẫn tới tác dụng phụ không mong muốn, như: tăng cân, cáu gắt, rụng tóc, mở rộng âm đạo,..

Vấn đề thường gặp của nội tiết tố nữ và cách giải quyết

Estrogen là hormone giữ vai trò then chốt với sắc đẹp, sinh lý, sức khỏe và khả năng sinh sản của phụ nữ. Khi estrogen mất cân bằng, cơ thể rất dễ xuất hiện các rối loạn khó chịu, còn gọi chung là rối loạn nội tiết tố nữ.

Rối loạn nội tiết tố xảy ra khi hormone tăng quá cao hoặc giảm quá thấp, thường do chu kỳ sinh lý tự nhiên (kinh nguyệt, mang thai, tiền mãn kinh – mãn kinh) hoặc ảnh hưởng từ lối sống, dinh dưỡng, căng thẳng, môi trường. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể gây nhiều hệ lụy cho sức khỏe.

Mất cân bằng nội tiết tố nữ là một trong những vấn đề phổ biến thường gặp ở phụ nữ( ảnh minh hoạ)

Hai trường hợp phổ biến nhất của rối loạn nội tiết tố là:

Estrogen quá cao

Estrogen tăng cao thường gặp khi rụng trứng, mang thai, “hồi xuân”, hoặc do bổ sung hormone không đúng cách.

• Biểu hiện: Tăng cân (vùng bụng – hông), rối loạn kinh nguyệt, rong kinh, đầy hơi, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, nặng hơn có thể gây u xơ tử cung.
• Cách khắc phục: Ăn uống và vận động khoa học; ưu tiên rau họ cải (bông cải, cải bắp, súp lơ…), nấm, nho đỏ, hạt lanh, ngũ cốc nguyên hạt.

Thiếu hụt estrogen

Thường gặp ở tiền mãn kinh – mãn kinh hoặc do suy buồng trứng, rối loạn tuyến giáp, giảm cân quá mức, căng thẳng kéo dài…

Biểu hiện: bốc hỏa, kinh nguyệt thất thường, khô âm đạo, giảm ham muốn, trầm cảm, loãng xương, khó mang thai.

Cách khắc phục:

• Thiếu nhẹ: điều chỉnh chế độ ăn (đậu nành, sâm tố nữ, thực phẩm giàu vitamin E, C, omega 3–6–9), sinh hoạt điều độ, tập luyện và giữ tinh thần thoải mái.
• Thiếu nặng: nên đi khám để được bác sĩ tư vấn và điều trị phù hợp.

Kết luận

Có rất nhiều nội tiết tố nữ khác nhau, mỗi nội tiết tố có nhiệm vụ riêng song tất cả cùng hoạt động để nhằm duy trì sắc đẹp, sức khoẻ và sinh lý nữ. Mặc dù tình trạng các hormone này dao động là hiện tượng tự nhiên trong suốt cuộc đời một người phụ nữ, song sự mất cân bằng trong thời gian dài có thể gây ra một loạt các triệu chứng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ nên chị em cần có sự quan tâm thường xuyên hơn tới vấn đề này.

"Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Vui lòng liên hệ Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để được tư vấn cụ thể."